Anasayfa » Tarih Bilgileri » Doğu Türkistan’ın kısaca Tarihi

Doğu Türkistan’ın kısaca Tarihi

dogu-turkistan-harita-2

Doğu Türkistan’ın kısaca Tarihi

Doğu Türkistan, makûs kaderinden asırlardır kurtulamamış, bir taraftan Rusya diğer taraftan Çin’in kıskacı arasında sıkışarak hayat mücadelesi vermeye çalışmaktadır.

Doğu Türkistan yüzölçümü itibariyle 1.828.418 kilometrekaredir. Doğu Türkistan; Tibet,  İç Moğolistan ve Mançurya gibi Kızıl Çin müstemlekeleri dâhil, bütün Çin topraklarının beşte birini teşkil etmektedir. Fakat zengin petrol yataklarına sahip olması ve son dönemlerde Çin-Rusya arasındaki enerji yakınlaşmalarının kesiştiği bölge olması hasebiyle bölgenin önemi daha da artmıştır.

Doğu Türkistan, Türklerin eski yerleşme alanlarından biridir. Bölgeye ilk hâkim olan Türk Devleti, Hunlardır. M.Ö. 300 yıllarından itibaren Türk birliğini kurma çabalarına giren Hun Devleti, Doğu Türkistan’ı kendisine bağlamıştır. Doğu Türkistan coğrafyası bu tarihten sonra sırasıyla; Hun (M.Ö. 220-M.S. 386), Tabgaç (386–534) ve Göktürk (550–840) hâkimiyetinde kalmıştır. Uygur Türkleri 840 yılında bölgeye yerleşmiştir.

840 yılında Kırgızların Uygur başkentine girmesinden sonra Uygurlar kendilerini toparlayamamışlardır. Bir kısmı Kuzey Çin tarafına (Kansu bölgesine), bir kısmı da bugünkü Doğu Türkistan (Turfan ve Kaşgar) tarafına göç etmişlerdir. Bu bölgede kurulan Uygur Devleti Cengiz istilasına kadar varlığını devam ettirmiştir.

Doğu Türkistan’a göç eden Uygur Türklerinin başında Vu-hi Tegin’in kardeşi Ngo-nie Tegin bulunuyordu. Bunlar, 840’ta Kara-balasagun’da istilacılar tarafından öldürülen Uygur kağanının yeğeni Mengli’yi kağan seçerek 856’da Doğu Türkistan toprakları içinde 3. Uygur Devleti’ni kurmuşlardır. Uygur Devleti, Karahanlı Devleti ile X. yüzyılın sonlarına doğru birleşinceye kadar hüküm sürmüştür.

Yedisu tarafına göç eden Uygurlar, kendilerinden evvel buraya kadar gelerek yerleşik hayata geçen ve Tibetlilerle olan savaş sırasında Doğu Türkistan’ın güney taraflarına kadar gelen (Kaşgar, Yarkent, Hoten) Uygur Türkleriyle kaynaşmışlardır. Uygurlar, Karluk Türkleriyle birleşerek 880’de Karahanlı Devletini kurmuşlardır.  Doğu Türkistan daha sonra Kara Hoca Uygur Hanlığı (846–1218) ve Türk-Moğol İmparatorlu hâkimiyeti altında kalmıştır (1218–1759).

1750’de Çin işgali başlamış ve 1862 tarihine kadar sürmüştür. Bu süre içinde Doğu Türkistan’da 42 isyan hareketi olmuştur. 1863’te Mehmed Yakup Bey, Kaşgar merkez olmak üzere devlet kurmayı başarmıştır. Bu devlet Abdülaziz’den istedikleri yardımı almışlardır. Mehmed Yakup Bey, en büyük desteği ise II. Abdulhamid tarafından görmüştür.

Desteğe rağmen kurulan devlet uzun ömürlü olamamıştır. Yakup Bey’in 1877 yılında vefat etmesi üzerine Çin hemen Doğu Türkistan’a saldırmıştır. 18 Mayıs 1878’de Doğu Türkistan’ın tamamını işgal etmiştir. 18 Kasım 1884’te Çin imparatorunun emriyle 19. eyalet olarak Şin-cang (Xin Jian  “Yeni Toprak”) adıyla doğrudan İmparatorluğa bağlanmıştır.

1931 yılında Kumul kentinde bağımsızlık mücadelesi neticesinde bölgedeki Çinlilere karşı zafer kazanılmış ve 12 Kasım 1933’te Kaşgar’da Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti kurulmuştur.Hoca Hacı Niyaz cumhurbaşkanı ilan edilmiştir.

Rus-Çin rekabetinden dolayı isyana destek veren Rusya daha sonra kendi egemenliğindeki Türklere (Batı Türkistan) kötü örnek olacağı korkusuyla isyan sonrasında Çin’e destek vererek kurulan devletin yıkılmasına yardımcı olmuştur.

Mücadele devam etmiş, 1944 yılında Gulca’da Çinlilere karşı yine galip gelinmiştir. Ayaklanmaya destekleyen Rusya, Gulca’da 1944 yılı Ekim ayında Şarkî Türkistan Cumhuriyeti’nin kurulmasına yardımcı olmuştur. Gulca, Tarbagatay ve İli şehirlerini içine alan bu cumhuriyet bölgedeki Çin kuvvetlerini yenmiştir. Ancak Rusya bu hızlı gelişmelerden korkup bu Cumhuriyetin yöneticilerini Çinliler ile anlaşmaya zorlamışlardır. 1946 yılında iki hükümet arasında 11 maddelik bir metin imzalanıp birleşik hükümet kurulmuştur. Böylece bu devlet de Rusya’nın olumsuz tutumu neticesinde ortadan kalkmıştır.

Bu arada Mao Çin’e hâkim olmayı başarmıştır. 1949 Eylül’ünde Doğu Türkistan’daki Çin birliklerinin komünist Çin hükümetine bağlılıklarını bildirmelerine üzerine Çin hiçbir askeri güç kullanmadan Doğu Türkistan’ı işgal etmiştir.

Uygur Türklerine reva görülen vahşiyane Çin zulmünün altında inleyen Doğu Türkistan’ın kısa tarihini anlattık. Ancak Türklerin bağımsızlık uğruna ölüme seve seve gideceklerini yine de en iyi Çinliler bilir. Bu Türklerin sönmeyen ateşidir.

See also:

Yearning for a Republic Erased from the Map
By Nabijan Tursun

Hakkında admin

x

Check Also

ABD Kongresi’nin Çin raporu: Doğu Türkistan’da insanlığa karşı suç işlediğine inanıyoruz

Amerika Birleşik Devletleri’nde Kongre bünyesinde faaliyet gösteren Çin Kongre-İcra Komisyonu (CECC) 2019 yılına ilişkin yayımladığı Yıllık İnsan Hakları Raporu’nda, Çin’e yaptırım uygulanmasını istedi. ABD’li yetkililere ticari müzakereler dahil olmak üzere Pekin’le olan ilişkilerde hak ihlallerini göz önünde bulundurulması çağrısında bulundu. ...

“Doğu Türkistan Zulmünün Tarihsel Süreci” Konulu Konferans Düzenlendi!

Kayseri Tabip Odası ve Bağımsız Doğu Türkistanlılar Derneği tarafından Erciyes Üniversitesi Kültür Sitesi’nde düzenlenen ‘Doğu Türkistan’da Yapılan Sağlık ve Yaşam İhlalleri ile Doğu Türkistan Zulmünün Tarihsel Süreci’ konulu konferans yapıldı. Erciyes Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Abdulfettah Tümtürk’ün moderatörlüğünde gerçekleştirilen ...

Dünya Müslüman Alimler Birliği’nden Uygurlara haklarının verilmesi çağrısı

Dünya Müslüman Alimler Birliği’nden Uygurlara haklarının verilmesi çağrısı

MÜFTÜ İLHAN DOĞU TÜRKİSTAN ULEMALAR BİRLİĞİ OLAĞAN GENEL KURUL TOPLANTISINA KATILDI

Alanya Müftüsü Dr. İhsan İLHAN, Doğu Türkistan Ulema Derneği’nin Alanya’da düzenlenen 6. Olağan genel kurul toplantısına katıldı. Müftü İLHAN düzenlenen genel kurul toplantısı kapsamında katılımcılara hitap etti. Katılımcıları selamlayarak konuşmasına başlayan Müftü İLHAN Doğu Türkistan’da büyük bir insanlık suçu işlendiğini, ...

JAPONYA BAŞBAKANI, ÇİN LİDERİ İLE GÖRÜŞMESİNDE DOĞU TÜRKİSTAN’I GÜNDEME GETİRDİ!

JAPONYA BAŞBAKANI, ÇİN LİDERİ İLE GÖRÜŞMESİNDE DOĞU TÜRKİSTAN’I GÜNDEME GETİRDİ! Japonya Başbakanı Abe Şinzo, Çin’in Siçuan kentinde düzenlenen ve Asya’nın en büyük 3 ekonomisi Çin, Japonya ve Güney Kore liderlerini bir araya getiren zirve sonrası açıklamalarda bulundu. Üçlü ve baş ...

Doğu Türkistan’daki zulme dayanamadılar

Karabük Üniversite (KBÜ) Anadolu Kültür Medeniyetleri Araştırma Kulübü tarafından “Doğu Türkistan’da Neler Oluyor?” konferansı düzenlendi. Karabük Üniversite (KBÜ) Anadolu Kültür Medeniyetleri Araştırma Kulübü tarafından “Doğu Türkistan’da Neler Oluyor?” konferansı düzenlendi. Konferansta Çin’de zulme uğrayan Uygur Türklerinin yer aldığı videoyu izleyen ...

MHP’den Doğu Türkistan uyarısı

2020 yılı bütçe görüşmesinin 7. maddesi üzerine partisi MHP adına TBMM genel kurulunda konuşan Hatay Milletvekili Lütfi Kaşıkçı, milli mücadelede ilk kurşunun 101. yıl önce Dörtyol´da atıldığını anımsattı ve “Millî Mücadele Dönemi´nde Fransa´ya karşı, Fransızlara karşı ilk kurşunun atılışının 101. ...

Bayburt’ta Doğu Türkistan’a Destek Yürüyüşü Yapıldı

Doğu Türkistan’daki zulme sessiz kalmamak ve Çin’in Doğu Türkistan’daki Türklere yaptığı zulme tepki göstermek amacıyla Bayburt’ta birçok STK’nın destek verdiği yürüyüş düzenledi. Sloganların atıldığı yürüyüş sonrası, Doğu Türkistan’da artarak devam eden zulmün biran önce sonlandırılması için yapılan açıklamada şöyle: Doğu ...

Elazığ’da Doğu Türkistan için Sessiz Çığlık yürüyüşü

Elazığ’da, ELHAK Platformu koordinesinde Sivil Toplum Kuruluşları, Çin’in işkencelerine maruz kalan Doğu Türkistanlılar için, ‘Sessiz Çığlık’ yürüyüşü düzenledi. Elazığ’da, Doğu Türkistan için ‘Sessiz Çığlık’ yürüyüşü yapıldı. 15 Temmuz Demokrasi Meydanı’nda yürüyüşe başlayan grup Gazi Caddesi’nden, Ahmet Aytar Meydanı’na kadar ellerinde ...